Tagarchief: typografie

Over Franse titels die niet altijd Frans zijn

Image1

Niet weten wat een franse titel is, daar schrok ik toch van. Gewoon een titel in het Frans, dacht ik. Volledig fout. Laat me vertellen hoe ik tot die schokkende ontdekking kwam.

In Ruggenruzie vroeg ik me af waarom de rugtitels van Franse boeken stijgen, en die van Engelse en Nederlandse dalen. Ik snuisterde in de DBNL en vond niet alleen antwoorden op mijn vraag maar ook het begrip: franse titel.

Tot mijn verbazing las ik dat een franse titel geen Franse titel is, maar de (verkorte) titel op een apart blad vooraan in een boek, vóór het eigenlijke titelblad. Die bijna lege beginpagina – die haast om een opdracht of een handtekening of een ex-libris vraagt –  heeft dus blijkbaar een aparte naam. Mooie quizvraag.

Maar waar komt de term ‘frans’ dan vandaan? Kijk, hier wordt het leuk. Het Algemeen Letterkundig Lexicon vermoedt dat ‘franse titel’ een verbastering is van ‘voordehandse’ titel.

Aha.

Ik hoor het al voor me: lang, heel lang geleden, in een luidruchtige drukkerij met drukkers, druk aan het werk, vliegen de klanken van het woord ‘voordehands’ in het rond:

Die voordehandse …  !”  “Wablief?” “Die vrdhanse …  !” “Hein?” “Die vranse … !” “Ah, die F/franse !!”

Daarom ook schrijven ze frans met een kleine letter, als signaal dat het niets met de Fransen te maken heeft. Die noemen het trouwens faux titre. Grappig te bedenken dat iedereen, ook wie zelden of nooit een Frans boek leest, franse titels op de boekenplank heeft staan.

Later ontdekte ik dat Van Dale dit sprookje ontkracht. Franse titel”, meldt het woordenboek categoriek én met hoofdletter, ” (wordt) zo genoemd omdat dit titelblad in de 17e eeuw van Franse uitgevers is overgenomen.”

Bah, wat flauw. Ik vond het verhaaltje van de verbastering veel beter. Is er iemand die wil argumenteren dat het historisch fonetisch toch enigszins mogelijk zou kunnen zijn, alsjeblieft? Dat zou pas een geweldige afsluiter zijn! 

Verwante berichten:  Ruggenruzie en Het trucje van de 2 p’s

 

Linkedin: be.linkedin.com/in/christlverbert/nl   

Ruggenruzie

IMG_3108 - Copie

In onze boekenkast zoeken Franse, Nederlandse en Engelse boeken altijd hun taalgenoten op. Ze staan netjes en gezellig bij elkaar, tot een nonchalant exemplaar van plaats verwisselt, een toerist zich niet meer herinnert waar hij juist stond of een nieuwkomer een al bezette plaats opeist. Dan zoek ik  – in overleg met de titels uiteraard –  een compromis, hopend op een spoedige boekenstilstand.

Gisteren was het weer zover. Toen viel het me op. Om de titels van rechtopstaande Franse boeken te lezen, draai ik mijn hoofd naar links, en voor de Nederlandse en Engelse titels, een beetje naar rechts. De Franse rugtitels stijgen, de Nederlandse en Engelse dalen. Tweerichtingsverkeer. Vandaar al die herrie op de boekenplank! Gelukkig staan er ook meer gezette exemplaren tussen,  met horizontale rugtitels. Dat schept rust.

Is er dan helemaal geen consensus bij die uitgevers? Tja. Een Duitse DIN-norm en ISO-norm 6357 adviseren om rugtitels van boven naar beneden te drukken; zo blijven ze leesbaar wanneer een boek met de omslag naar boven op tafel ligt, stellen ze. Nederlands- en Engelstalige uitgaven gaan daar meestal volledig in mee, maar, wat had je gedacht, Franse, Zuid-Europese en ook Duitse boeken meestal niet.

Het zit de Fransen nochtans niet lekker dat hun stijgende titels ‘non normalisés’ zijn. Journaliste Patricia Jaffray heeft het zelfs over een ruggenruzie (une querelle de dos), waarbij de voor- en nadelen van horizontale titels, titels à la française en titels à l’américaine (sic) de revue passeren.

Maar daar blijft het bij. Ach wat, denken sommige Franse uitgevers, je leest van links naar rechts, dus een rij titels bekijken doe je gewoon ook, van links naar rechts. En dat van die onleesbare rugtitel van een liggend boek: je ziet de covertitel toch, volstaat dat niet? Oké, niet als de boeken op een stapeltje liggen, maar draai ze dan gewoon om. Pas de soucis.

Daarnet nog even gecheckt. Inderdaad, de meeste Franse titels op onze planken gedragen zich ‘hors norme’, behalve één dissident van uitgeverij Bordas, met een on-Franse rugtitel. Minuit, Gallimard, Stock en Fayard spelen dan weer op veilig door de rugtitels systematisch horizontaal te drukken, zelfs op dunnere exemplaren.

En  Grasset? Een uitgever die niet kan kiezen.  Hoe kan je anders dat éne boek verklaren met een horizontale rugtitel op het boek zelf, én een on-Franse, dalende titel op de losse boekomslag? Als dat exemplaar ooit tussen de Nederlandse of Engelse boeken verzeild geraakt … eigen schuld.

P.S. Hoe staan jouw boekenruggen erbij? Houden ze zich netjes aan de norm of zitten er vrijbuiters tussen? En wat met nog andere talen? Ik ben benieuwd!

 Linkedin: be.linkedin.com/in/christlverbert/nl               Twitter: @ChristlVerbert