Boeken

Over Franse titels die niet altijd Frans zijn

Image1

Niet weten wat een franse titel is, daar schrok ik toch van. Gewoon een titel in het Frans, dacht ik. Volledig fout. Laat me vertellen hoe ik tot die schokkende ontdekking kwam.

In Ruggenruzie vroeg ik me af waarom de rugtitels van Franse boeken stijgen, en die van Engelse en Nederlandse dalen. Ik snuisterde in de DBNL en vond niet alleen antwoorden op mijn vraag maar ook het begrip: franse titel.

Tot mijn verbazing las ik dat een franse titel geen Franse titel is, maar de (verkorte) titel op een apart blad vooraan in een boek, vóór het eigenlijke titelblad. Die bijna lege beginpagina – die haast om een opdracht of een handtekening of een ex-libris vraagt –  heeft dus blijkbaar een aparte naam. Mooie quizvraag.

Maar waar komt de term ‘frans’ dan vandaan? Kijk, hier wordt het leuk. Het Algemeen Letterkundig Lexicon vermoedt dat ‘franse titel’ een verbastering is van ‘voordehandse’ titel.

Aha.

Ik hoor het al voor me: lang, heel lang geleden, in een luidruchtige drukkerij met drukkers, druk aan het werk, vliegen de klanken van het woord ‘voordehands’ in het rond:

Die voordehandse …  !”  “Wablief?” “Die vrdhanse …  !” “Hein?” “Die vranse … !” “Ah, die F/franse !!”

Daarom ook schrijven ze frans met een kleine letter, als signaal dat het niets met de Fransen te maken heeft. Die noemen het trouwens faux titre. Grappig te bedenken dat iedereen, ook wie zelden of nooit een Frans boek leest, franse titels op de boekenplank heeft staan.

Later ontdekte ik dat Van Dale dit sprookje ontkracht. Franse titel”, meldt het woordenboek categoriek én met hoofdletter, ” (wordt) zo genoemd omdat dit titelblad in de 17e eeuw van Franse uitgevers is overgenomen.”

Bah, wat flauw. Ik vond het verhaaltje van de verbastering veel beter. Is er iemand die wil argumenteren dat het historisch fonetisch toch enigszins mogelijk zou kunnen zijn, alsjeblieft? Dat zou pas een geweldige afsluiter zijn! 

Verwante berichten:  Ruggenruzie en Het trucje van de 2 p’s

 

Linkedin: be.linkedin.com/in/christlverbert/nl   

4 gedachten over “Over Franse titels die niet altijd Frans zijn

  1. Er zijn vier synoniemen: voortitel, voordehandse titel, voorhandse titel en Franse titel. In het woordenboek ‘BDI-terminologie’ van P.J. van Swigchem en E.J. Slot uit 1990, staan drie van de vier; ‘voorhandse titel’ ontbreekt daar. In de veertiende editie, uit 2005, van de Dikke Van Dale staat alleen ‘Franse titel’; de andere drie ontbreken daar. Ze staan echter alle vier in het WNT en er zijn voldoende aanwijzingen dat ze alle vier nog altijd gebruikt worden. Ter afwisseling worden i.p.v. titel, ook weleens de termen blad, bladzijde en pagina gebruikt.

    Het reeds genoemde boek van Van Swigchem en Slot vermeldt ook de vertalingen in het Engels, Frans, Duits en Spaans. Dat levert de volgende lijst op: half-title, bastard title, fly-title (alle drie Engels), faux titre en titre bâtard (alle twee Frans), Vortitel en Schmutztitel (alle twee Duits) en ten slotte titulo de la anteportada (Spaans).

    Like

  2. De term ‘Franse titel’ wordt tegenwoordig het meest gebruikt. In het verleden had elke term zijn voorstanders, die de voorstanders van andere termen te vuur en te zwaard bestreden. Dat deden ze eeuwen lang. Het WNT haalt een Utrechts letterkundig tijdschrift aan uit 1842 (ruim honderdzeventig jaar geleden) dat uitvaart over “dien titel, dien ’t gebroed der zetters ‘fransch’ noemt, schoon het ‘voorhandsch’ wezen moet”. Ik geloof niet dat er steekhoudende argumenten zijn om de ene term beter te vinden dan de andere.

    Een van de argumenten voor de vermeende minderwaardigheid van de term ‘Franse titel’ is, dat die een verbastering zou zijn van een of meer van zijn synoniemen. Het Algemeen Letterkundig Lexicon schrijft dat ‘Franse titel’ volgens sommigen – Merk op hoe het Lexicon zich behoedzaam van deze lui distantieert! – een verbastering zou zijn van ‘voordehandse titel’ of ‘voortitel’. Een verbastering van ‘voortitel’? Hoe zou die verbastering dan precies verlopen zijn? U weet het niet? Nee, natuurlijk niet, want het is onzin. Een verbastering van ‘voordehandse titel’ dan maar? Ook niet, want tijdens de veronderstelde verandering van ‘voordehandse’ in ‘Franse’ loopt u vast op de eerste d van ‘voordehandse’. Er bestaat geen enkele klankwet die het verdwijnen van die d zou kunnen verklaren.

    Er is echter een mogelijkheid die het Algemeen Letterkundig Lexicon over het hoofd ziet. ‘Franse titel’ zou een verbastering kunnen zijn van ‘voorhandse titel’. Een v in een f veranderen in het begin van een woord is gemakkelijk. Vrankrijk heet al eeuwen Frankrijk. Ook de enige d van ‘voorhandse’ is geen probleem. Uit woorden zoals ‘Nederlands’ en ‘tweedehands’ laten we vaak de d weg. Van ‘foorhanse’ via ‘feurhanse’ en ‘ferhanse’ naar ‘Franse’ is niet moeilijk. De hartenwens van Christ’l, op het einde van haar stukje, is vervuld.

    Maar geachte lezer, weet u wat nog makkelijker is? Nog makkelijker is de hypothese dat ‘voorhandse’ en ‘Franse’ los van elkaar zijn ontstaan en dat de eerste term op geen enkel moment is veranderd in of “verbasterd” tot de tweede. Daareven heb ik wel aangetoond dat een verandering van ‘voorhandse’ in ‘Franse’ mógelijk is, maar er is zelfs geen begin van een bewijs dat die verandering ook écht heeft plaatsgevonden. Als deze vermeende verandering al wordt vermeld in de naslagwerken, dan wordt ze onwaarschijnlijk genoemd. Mijn eerlijk gemeende excuses, Christ’l. Je mag nog altijd de vermeende verandering koesteren met de gedachte: “Se non è vero, è bon trovato!”

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s